FSSAI regulations for dairy business: आपल्या देशात दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांना (Milk Products) पूर्ण अन्न मानले जाते. त्यामुळे ग्राहकांपर्यंत पोहोचणारे दूध हे शुद्ध, सुरक्षित आणि भेसळमुक्त असणे अत्यंत गरजेचे आहे. याच पार्श्वभूमीवर अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरणाने (FSSAI) दुग्ध क्षेत्रासाठी अत्यंत कडक नियमावली जाहीर केली आहे.
तुम्ही दूध संकलनापासून ते थेट ग्राहकांपर्यंत दूध पोहोचवण्याच्या व्यवसायात असाल, तर हे नियम नेमके कोणाला लागू आहेत आणि त्यात कोणत्या गोष्टींची काळजी घेणे बंधनकारक आहे, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.
हे नियम कोणासाठी लागू आहेत? (Applicability)
हा कायदा दुधाच्या व्यवसायातील अगदी छोट्या घटकापासून ते मोठ्या प्लांटपर्यंत सर्वांनाच लागू होतो:
- दूध संकलन व शीतकरण केंद्र: सर्व दूध संकलन केंद्रे (Collection Centers), बल्क मिल्क कुलर्स (BMC) आणि दूध शीतकरण केंद्रे (Cooling Centers).
- दुग्ध प्रक्रिया युनिट्स: पाश्चरायझेशन (Pasteurization), स्टँडर्डायझेशन, होमोजेनायझेशन आणि UHT (अल्ट्रा हाय ट्रीटमेंट) करणारे सर्व मोठे प्लांट्स.
- पॅकेजिंग व फिलिंग स्टेशन्स: दुधाच्या पिशव्या किंवा बाटल्या बंद करणारे सेंटर्स.
- वितरण साखळी: दुधाची वाहतूक करणारे, वितरक (Distributors) आणि घाऊक (Wholesale) विक्रेते.
- किरकोळ विक्रेते: किरकोळ दूध विक्रेते, दूध डेअरी, सुटे दूध विक्रेते आणि ऑटोमॅटिक वेंडिंग मशीन (AVM) चालक.
- दुग्धजन्य पदार्थ उत्पादक: पनीर, छना, खवा, तूप, लोणी, क्रीम, दही, चीज, आईस्क्रीम, दूध पावडर, कंडेन्स मिल्क आणि फ्लेवर्ड मिल्कचे सर्व उत्पादक व पॅकर्स.
पायाभूत सुविधा आणि स्वच्छता (Infrastructure & Hygiene)
दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ जेथे हाताळले जातात, तिथली जागा स्वच्छ आणि प्रदूषणमुक्त असणे कायद्याने बंधनकारक आहे.
- योग्य जागेची निवड: डेअरी किंवा प्रोसेसिंग युनिट हे धूर, धूळ, सांडपाणी आणि कीटक यांपासून पूर्णपणे दूर सुरक्षित ठिकाणी असावे.
- विभागांचे वर्गीकरण (Demarcation): हॉटेलच्या किचनप्रमाणेच डेअरी प्लांटमध्येही प्रत्येक कामासाठी स्वतंत्र जागा ठरलेली असावी. दूध स्वीकारणे (Reception Area), शीतकरण (Cooling), प्रक्रिया (Processing) आणि पॅकेजिंग व साठवणूक यासाठी स्पष्ट विभाग केलेले असावेत, जेणेकरून क्रॉस कंटॅमिनेशन (परस्पर दूषितीकरण) होणार नाही.
HACCP (हॅझार्ड अनालिसिस अँड क्रिटिकल कंट्रोल पॉईंट):
उत्पादनाच्या प्रक्रियेत प्रत्येक क्रिटिकल पॉईंटवर दुधाची तपासणी होणे गरजेचे आहे. जर एखाद्या टप्प्यावर दूध ठरलेल्या मानकांनुसार (Standards) नसेल, तर ते तिथेच रिजेक्ट झाले पाहिजे. ते पुढे प्रक्रियेसाठी जाता कामा नये.
भांडी आणि उपकरणांसाठी ‘फूड ग्रेड’ बंधनकारक
दुधाच्या प्रक्रियेत वापरली जाणारी सर्व उपकरणे ग्राहकांच्या आरोग्याशी थेट संबंधित असतात.
- दुधाच्या संपर्कात येणारे सर्व पृष्ठभाग, भांडी, पाईपलाईन्स आणि टाक्या या फक्त अन्नश्रेणीतील (Food Grade Stainless Steel) किंवा मान्यताप्राप्त, विषमुक्त व गंजरोधक पदार्थांच्याच असाव्यात.
- ही सर्व उपकरणे सहज आणि तातडीने स्वच्छ करता येतील अशी (CIP – Cleaning in Place) असावीत.
कीटक नियंत्रणाबाबत ‘झिरो टॉलरन्स’ पॉलिसी (Zero Tolerance Pest Control)
डेअरी युनिट्समध्ये माशा, उंदीर किंवा इतर कीटकांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी कडक नियम आहेत:
- प्रत्येक परवानाधारकाचा नोंदणीकृत पेस्ट कंट्रोल संस्थेसोबत वैध करार असणे आवश्यक आहे.
- केवळ सर्टिफिकेट दाखवून चालणार नाही, तर प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी कीटकांबद्दल ‘शून्य सहनशीलता’ (Zero Tolerance) दिसली पाहिजे. नियमांचे उल्लंघन केल्यास केवळ परवाना रद्द (Suspension) होणार नाही, तर कायदेशीर खटलाही (Prosecution) भरला जाईल.
खरेदी, साठवणूक आणि खरेदीचा रेकॉर्ड (Traceability)
दुधाची खरेदी कुठून झाली याचा माग काढणे (Trace) सोपे व्हावे यासाठी:
- सर्व युनिट्सनी कच्चे दूध केवळ नोंदणीकृत विक्रेत्यांकडूनच (Registered Vendors) खरेदी करावे.
- दररोज किती दूध खरेदी केले, किती रिजेक्ट झाले याचा संपूर्ण लेखाजोखा (Register/Record) मेंटेन करणे आणि तो फसाईच्या नियमाप्रमाणे सादर करणे प्रत्येक संकलन केंद्राला बंधनकारक आहे.
FSSAI regulations for dairy business (Takeaway)
या सर्व कडक नियमांचा एकमेव उद्देश म्हणजे ग्राहकांच्या ताटापर्यंत/घरापर्यंत पोहोचणारे दूध हे 100% सुरक्षित (Safe Milk) असावे. ते कोणत्याही प्रकारे सबस्टँडर्ड, मिसब्रँडेड किंवा भेसळयुक्त नसावे. सर्व व्यावसायिकांनी या नियमांचे तंतोतंत पालन करून प्रशासनाला सहकार्य करणे अपेक्षित आहे.
हे देखील वाचा: 15 जुलैपासून ई पीक पाहणी, अशी असेल प्रक्रिया