Critical phase of flight: विमान उडवण्याच्या प्रक्रियेत ‘लँडिंग’ हे सर्वात जास्त कौशल्य आणि एकाग्रता लागणारे काम असते. खालील कारणांमुळे हे सर्वात कठीण मानले जाते:
लँडिंग (Landing) – सर्वात कठीण का?
• वेग आणि उंचीचा ताळमेळ: जमिनीला स्पर्श करताना विमानाचा वेग आणि उंची यांचे अचूक गणित जुळावे लागते. थोडी जरी चूक झाली तर ‘हार्ड लँडिंग’ होऊन विमानाचे नुकसान होऊ शकते.
• हवेचा दबाव: जमिनीच्या जवळ आल्यावर वाऱ्याचा वेग (Crosswinds) विमानाला बाजूला ढकलू शकतो. अशा वेळी रनवेच्या मध्यभागी विमान उतरवणे कठीण असते.
• परत जाण्याची संधी कमी: एकदा रनवेच्या अगदी जवळ पोहचले की निर्णयासाठी फक्त काही सेकंद असतात.
इतर टप्प्यांचे स्वरूप
• विमान आकाशात उडवताना (Take-off): हा टप्पा देखील महत्त्वाचा असतो, कारण यावेळी इंजिनवर पूर्ण भार असतो. मात्र, लँडिंगच्या तुलनेत हे थोडे सोपे असते कारण तुमच्याकडे वेगाचा आणि उंचीचा फायदा असतो.
• आकाशात उडत असताना (Cruising): हा सर्वात सोपा आणि आरामदायी भाग असतो. बहुतेक वेळा विमान ‘ऑटो-पायलट’ मोडवर असते आणि वैमानिकाला फक्त मॉनिटरिंग करावे लागते.
• स्टार्ट करताना (Taxing/Engine Start): हे काम तांत्रिक असते पण त्यात धोका कमी असतो. यात फक्त चेकलिस्ट व्यवस्थित फॉलो करावी लागते.
थोडक्यात सांगायचे तर:
वैमानिकांच्या भाषेत, “Take-off is optional, but landing is mandatory” (उडणे ऐच्छिक आहे, पण उतरणे अनिवार्य आहे). त्यामुळे लँडिंग हाच सर्वात कठीण भाग ठरतो. विमान जमिनीवर उतरवत असताना (Landing), शेवटचे काही सेकंद इतके महत्त्वाचे का असतात आणि तिथे ‘परत जाण्याची संधी’ (Point of No Return) कमी का असते, याची काही तांत्रिक आणि व्यावहारिक कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
‘गो-अराउंड’ (Go-Around) चा निर्णय
जेव्हा वैमानिकाला वाटते की विमान सुरक्षितपणे उतरणार नाही, तेव्हा तो लँडिंग रद्द करून पुन्हा हवेत झेपावतो, याला ‘Go-Around’ म्हणतात. पण हा निर्णय घेण्यासाठी एक ठराविक उंची निश्चित केलेली असते (Decision Altitude). एकदा का विमान रनवेच्या अगदी जवळ (उदा. 50 फूट किंवा त्यापेक्षा कमी) आले की, इंजिनला पुन्हा पूर्ण शक्ती देऊन विमानाला वर उचलण्यासाठी काही सेकंद लागतात. जर निर्णय उशिरा झाला, तर विमान हवेत जाण्याऐवजी धावपट्टीवर आदळू शकते.
विमानाचा वेग आणि जडत्व (Momentum)
विमान जेव्हा लँडिंगसाठी येते, तेव्हा त्याचे वजन कित्येक टन असते आणि वेग ताशी 200-250 किमीच्या आसपास असतो. इतक्या मोठ्या वजनाचे विमान जेव्हा जमिनीच्या दिशेने येत असते, तेव्हा त्याचे ‘Momentum’ खूप जास्त असते. अशा स्थितीत विमानाची दिशा किंवा स्थिती बदलण्यासाठी वैमानिकाकडे खूप कमी वेळ उरतो.
धावपट्टीची लांबी (Runway Length)
जर वैमानिकाने धावपट्टीच्या सुरुवातीच्या भागात (Touchdown Zone) चाके जमिनीला टेकवली नाहीत आणि विमान पुढे गेले, तर धावपट्टी संपण्यापूर्वी विमान थांबवणे अशक्य होते. अशा वेळी:
• एकतर विमान धावपट्टी सोडून पुढे जाईल (Runway Overrun).
• किंवा अगदी शेवटच्या क्षणी पुन्हा उडण्याचा प्रयत्न केल्यास अपघात होऊ शकतो.
इंधनाचा मर्यादित साठा आणि हवामान
कधीकधी खराब हवामानामुळे वैमानिकाला लँडिंगसाठी एकच संधी मिळते. जर शेवटच्या क्षणी वाऱ्याचा जोरात झोत (Wind Shear) आला, तर विमान डगमगू लागते. अशा वेळी विमानाला स्थिर करून उतरवणे किंवा पुन्हा सुरक्षित उंचीवर नेणे यात फक्त 3 ते 5 सेकंदांचा फरक असतो.
मानसिक दबाव (Split-second Decision)
लँडिंगच्या शेवटच्या टप्प्यात वैमानिकाचे डोळे रनवेवर, हात कंट्रोलरवर आणि पाय पेडलवर असतात. त्याला एकाच वेळी:
• विमानाचा कोन (Angle).
• हवेचा वेग.
• आणि जमिनीपासूनचे अंतर. या तिन्ही गोष्टींवर लक्ष ठेवावे लागते. यालाच ‘Critical Phase of Flight’ म्हणतात, जिथे एका छोट्या चुकीला दुरुस्त करायला वाव नसतो.
एक महत्त्वाची गोष्ट: विमान जमिनीला स्पर्श करण्यापूर्वीच्या शेवटच्या क्षणांना ‘Flare’ म्हणतात. यात विमानाचे नाक थोडे वर उचलले जाते जेणेकरून मागची चाके आधी जमिनीला लागतील. जर हा ‘फ्लेअर’ चुकला, तर विमान जोरात आदळू शकते.
हे देखील वाचा: शेती नावावर असेल तर, शेतकऱ्यांना 6 मोठे फायदे, नवीन GR आला