Agri Department Guidelines for Farmers: यंदाच्या खरीप हंगामावर एल निनो (El Nino) परिस्थितीचे सावट असण्याची शक्यता भारतीय हवामान विभागाने (IMD) वर्तवली आहे. यामुळे यंदा पाऊस सरासरीपेक्षा कमी पडू शकतो किंवा पावसाच्या दिवसांमध्ये मोठा खंड पडू शकतो. या पार्श्वभूमीवर, शेतकऱ्यांचे नुकसान टाळण्यासाठी कृषी विभागाने पीक नियोजन, जलसंधारण आणि हवामानाधारित शेती व्यवस्थापनाबाबत १३ महत्वपूर्ण मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत.
कृषी विभागाकडून शेतकऱ्यांसाठी १३ प्रमुख सूचना
१. घाईघाईने पेरणी करणे टाळा
पहिला पाऊस पडताच किंवा अपुऱ्या ओलाव्यावर पेरणीची घाई करू नका. जोपर्यंत शेतात किमान ७५ ते १०० मिमी पाऊस होत नाही आणि जमिनीत पुरेशी ओल निर्माण होत नाही, तोपर्यंत पेरणी करू नये. अन्यथा दुबार पेरणीचे संकट ओढवू शकते.
२. संपूर्ण क्षेत्रावर एकाच वेळी पेरणी नको
जोखीम व्यवस्थापनासाठी सर्व शेतातील पेरणी एकाच दिवशी न करता टप्प्याटप्प्याने करावी. यामुळे पावसाचा खंड पडल्यास संपूर्ण पीक एकाच वेळी वाया जात नाही.
३. राखीव बियाण्यांचा साठा ठेवा
हवामानातील अनिश्चिततेमुळे दुबार पेरणीची वेळ येऊ शकते. यासाठी शेतकऱ्यांनी विशेषतः सोयाबीन सारख्या पिकांसाठी प्रमाणित बियाण्यांचा अतिरिक्त साठा स्वतःकडे राखून ठेवावा.
४. कमी कालावधीच्या वाणांची निवड
कमी पाण्यात आणि कमी कालावधीत परिपक्व होणाऱ्या (Early Maturing) व दुष्काळसहिष्णू वाणांना प्राधान्य द्यावे, जेणेकरून उत्पादनातील जोखीम कमी होईल.
५. कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांना प्राधान्य
कोरडवाहू भागात जास्त पाण्याची पिके घेण्याऐवजी ज्वारी, बाजरी, तूर, मूग, उडीद आणि तीळ यांसारख्या कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांची निवड करावी. तसेच डोंगराळ भागात नागली व वरई लागवडीस प्राधान्य द्यावे.
६. मिश्र पीक आणि आंतरपीक पद्धती (Intercropping)
एकच पीक घेण्याऐवजी तूर + सोयाबीन, बाजरी + तूर, किंवा कापूस + मूग यांसारखी आंतरपीक पद्धती अवलंबावी. एखादे मुख्य पीक हातचे गेले, तरी दुसऱ्या पिकातून आर्थिक आधार मिळतो.
७. आधुनिक मशागत आणि ‘बीबीएफ’ (BBF) पद्धत
- उन्हाळ्यात खोल नांगरणी केल्याने जमिनीची जलधारण क्षमता वाढते.
- गादीवाफा (Broad Bed Furrow – BBF) पद्धत: या पद्धतीने पेरणी केल्यास कमी पाऊस असताना मुळांजवळ ओलावा टिकून राहतो आणि जास्त पाऊस झाल्यास पाण्याचा निचरा सहज होतो. यंत्र उपलब्ध नसल्यास पेरणी करताना एक नळी बंद ठेवून, उगवणीनंतर १५ दिवसांनी ‘मृत सरी’ काढावी.
- उताराच्या जमिनीत पाणी अडवण्यासाठी कंटूर बंडिंग आणि कंपार्टमेंट बंडिंग करावे.
८. मल्चिंगचा (आच्छादन) वापर
पिकांचे अवशेष, पेंढा किंवा पालापाचोळा न जाळता त्याचा वापर जमिनीवर आच्छादनासाठी (Mulching) करावा. यामुळे जमिनीतील ओलावा दीर्घकाळ टिकून राहतो.
९. शेततळे आणि जलसंधारण
पावसाचे पाणी वाया जाऊ न देता ते साठवण्यासाठी शेततळे किंवा उपलब्ध जलसाठ्यांची निर्मिती करावी. यासाठी शासकीय योजनांचा लाभ घ्यावा.
१०. सूक्ष्म सिंचनाचा (Micro Irrigation) अवलंब
उपलब्ध पाण्याचा थेंब अन् थेंब वाचवण्यासाठी ठिबक (Drip) आणि तुषार (Sprinkler) सिंचन पद्धतीचाच वापर करावा. यासाठी ‘महाडीबीटी’ पोर्टलवर अनुदान उपलब्ध आहे.
११. हवामान अंदाजावर आधारित व्यवस्थापन
कृषी विभागाचे ‘महाॲग्री एआय’ (MahaAgri AI) हे ॲप किंवा इतर अधिकृत सेवांद्वारे रोजचा हवामान अंदाज तपासावा. त्यानुसारच खते देणे, फवारणी किंवा सिंचनाचे नियोजन करावे.
१२. पूरक व्यवसायांची जोड
केवळ शेतीवर अवलंबून न राहता पशुपालन, दुग्धव्यवसाय, शेळीपालन किंवा कुक्कुटपालन यांसारख्या पूरक व्यवसायांची जोड द्यावी, जेणेकरून उत्पन्नाचा स्रोत सुरू राहील.
१३. फळबागांसाठी विशेष काळजी (द्राक्ष, डाळिंब व आंबा)
- द्राक्ष: वाढरोधक संजीवकांची आणि बाष्परोधक केओलीनची योग्य मात्रेत फवारणी करावी. कोवळी फुट व बगल फुट ताबडतोब काढावी. नत्राचा वापर कमी करून अन्नद्रव्ये फवारणीद्वारे द्यावीत.
- डाळिंब: आंबे बहार धरलेल्या बागेत फळे तडकणे टाळण्यासाठी ठिबकद्वारे दिवसाआड सकाळी किंवा संध्याकाळी संरक्षित पाणी द्यावे. ८% तीव्रतेच्या केओलीनची फवारणी करावी आणि तीव्र उन्हापासून बचावासाठी शेडनेट किंवा जुन्या साड्यांचा वापर करावा.
- आंबा: झाडांची छाटणी करून आकार मर्यादित ठेवावा. दुष्काळी परिस्थितीत झाडे तग धरण्यासाठी १% पोटॅशची फवारणी करावी. नवीन लागवडीसाठी मडका सिंचन पद्धत वापरावी.
यशाचे सूत्र:
मिश्र पीक पद्धती + कमी कालावधीचे वाण + पाणी साठवण + हवामानानुसार निर्णय = सुरक्षित उत्पादन.
“एकच पीक, एकच पेरणी आणि पावसावर पूर्ण अवलंबित्व” ही पद्धत यंदा पूर्णपणे टाळावी आणि ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ या सूत्राचा अंगीकार करावा.
Agri Department Guidelines for Farmers
यंदा एल निनोच्या संकटामुळे पावसाचे प्रमाण कमी राहण्याची शक्यता असल्याने शेतकऱ्यांनी पारंपरिक शेती पद्धतीत बदल करणे गरजेचे आहे. कृषी विभागाने दिलेल्या १३ मार्गदर्शक सूचनांनुसार कमी कालावधीचे वाण, आंतरपीक पद्धती आणि बीबीएफ तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास संभाव्य नुकसान टाळता येईल. तसेच, ठिबक सिंचन आणि शेततळ्यांच्या माध्यमातून उपलब्ध पाण्याचा योग्य साठा व काटकसरीने वापर केल्यास दुष्काळी परिस्थितीतही सुरक्षित उत्पादन घेणे शक्य होईल.
हे देखील वाचा: पेन्शनधारकांसाठी महत्त्वाची बातमी: ‘हे’ प्रमाणपत्र नसल्यास जुलैपासून पेन्शन होणार बंद!