Top 4 Government Schemes for Girls Education and Future: मुलींच्या जन्मापासून ते त्यांच्या उच्च शिक्षणापर्यंत आणि लग्नापर्यंतच्या प्रवासात पालकांना मोठा आर्थिक आधार देण्यासाठी केंद्र व राज्य सरकारकडून अनेक कल्याणकारी योजना चालवल्या जातात. मुलींचा सामाजिक दर्जा उंचावणे, स्त्री-पुरुष लिंगगुणोत्तरातील तफावत दूर करणे, बालविवाहाला आळा घालणे आणि मुलींना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणणे हा या योजनांचा मुख्य हेतू आहे.
या लेखात आपण शासनाच्या ४ अत्यंत महत्त्वाच्या योजनांबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
१. लेक लाडकी योजना (महाराष्ट्र शासन)
महाराष्ट्र शासनाने १ एप्रिल २०२३ पासून पिवळ्या आणि केशरी रेशन कार्डधारक कुटुंबांतील मुलींसाठी ‘लेक लाडकी योजना’ लागू केली आहे. मुलीचा जन्म झाल्यापासून ती १८ वर्षांची होईपर्यंत तिला टप्प्याटप्प्याने रोख आर्थिक मदत दिली जाते.
- मिळणारा टप्प्याटप्प्याने आर्थिक लाभ:
- मुलीचा जन्म झाल्यावर: मुलीचा जन्म झाल्यानंतर लगेच शासनाकडून ₹५,००० ची मदत दिली जाते.
- पहिलीत प्रवेश घेतल्यावर: मुलगी पहिल्या वर्गात गेल्यानंतर तिला ₹६,००० मिळतात.
- सहावीत प्रवेश घेतल्यावर: मुलगी सहाव्या वर्गात गेल्यावर ₹७,००० चा हप्ता दिला जातो.
- अकरावीत प्रवेश घेतल्यावर: मुलगी अकरावीत गेल्यानंतर तिला ₹८,००० ची मदत मिळते.
- १८ वर्षे पूर्ण झाल्यावर: मुलगी १८ वर्षांची पूर्ण झाल्यावर आणि तिने शिक्षण सुरु ठेवल्यास तिला थेट ₹७५,००० दिले जातात.
- एकूण मिळणारा लाभ: अशा प्रकारे एका मुलीला जन्मापासून १८ वर्षांपर्यंत एकूण ₹१,०१,००० (एक लाख एक हजार रुपये) चा निधी मिळतो.
- योजनेच्या अटी व पात्रता:
- कुटुंब महाराष्ट्राचे रहिवासी असणे बंधनकारक आहे.
- पिवळ्या किंवा केशरी रेशन कार्डधारक कुटुंबातील मुलींनाच हा लाभ मिळतो.
- १ एप्रिल २०२३ रोजी किंवा त्यानंतर जन्मलेल्या मुलींसाठीच ही योजना लागू आहे.
२. सुकन्या समृद्धी योजना (केंद्र सरकार)
केंद्र सरकारच्या ‘बेटी बचाओ, बेटी पढाओ’ अभियानांतर्गत ‘सुकन्या समृद्धी योजना’ (SSY) ही मुलींच्या भवितव्यासाठी अत्यंत लोकप्रिय आणि उच्च परतावा देणारी लहान बचत योजना आहे.
- योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये व फायदे:
- खाते उघडण्याची मुदत: मुलगी १० वर्षांची होईपर्यंत तिच्या नावाने टपाल कार्यालयात (Post Office) किंवा कोणत्याही अधिकृत बँकेत खाते उघडता येते.
- किमान व कमाल गुंतवणूक: एका आर्थिक वर्षात किमान ₹२५० पासून ते कमाल ₹१,५०,००० पर्यंत गुंतवणूक करता येते.
- आकर्षक व्याजदर: इतर सर्व सामान्य बचत योजनांच्या तुलनेत या योजनेवर सरकारकडून सर्वाधिक सुरक्षित व्याजदर दिले जाते.
- कर सवलत (Tax Exemption): कलम 80C अंतर्गत जमा केलेल्या रक्कमेवर, मिळणाऱ्या व्याजावर आणि मॅच्युरिटीच्या रक्कमेवर पूर्णपणे करमाफी (Tax-free) मिळते.
- मॅच्युरिटी व रक्कम काढणे: खाते उघडल्यापासून २१ वर्षांनी खाते मॅच्युअर (पूर्ण) होते. मुलीचे वय १८ वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर तिच्या उच्च शिक्षणासाठी खात्यातील ५०% रक्कम काढण्याची सोय उपलब्ध आहे.
३. माझी कन्या भाग्यश्री योजना (महाराष्ट्र शासन)
महाराष्ट्र शासनाच्या महिला व बालविकास विभागामार्फत मुलींच्या जन्माचे स्वागत करण्यासाठी, लिंगगुणोत्तरातील तफावत दूर करण्यासाठी आणि मुलींच्या आरोग्य व शिक्षणात सुधारणा घडवून आणण्यासाठी ही अत्यंत महत्त्वाची योजना राबवली जाते.
- योजनेचे स्वरूप व मिळणारा आर्थिक लाभ:
- एका मुलीवर कुटुंब नियोजन: मुलगी झाल्यानंतर पालकांनी १ वर्षाच्या आत कुटुंब नियोजन (नसबंधी) शस्त्रक्रिया केल्यास, शासनाकडून मुलीच्या नावाने ₹५०,००० ची मुदत ठेव (Fixed Deposit) बँकेत जमा केली जाते.
- दोन मुलींवर कुटुंब नियोजन: जर दोन मुली झाल्यानंतर पालकांनी कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया केली, तर दोन्ही मुलींच्या नावाने प्रत्येकी ₹२५,००० – ₹२५,००० ची एफडी (FD) जमा केली जाते.
- व्याज व रक्कम मिळण्याचे टप्पे: मुलीचे वय ६ वर्षे आणि १२ वर्षे पूर्ण झाल्यावर मिळणारे व्याज काढता येते. मुलगी १८ वर्षांची झाल्यावर मूळ रक्कम व उर्वरित व्याज शिक्षण किंवा विवाहासाठी दिले जाते.
- योजनेच्या अटी व पात्रता:
- कुटुंब महाराष्ट्राचे मूळ रहिवासी असणे आवश्यक आहे.
- योजनेचा लाभ मिळवण्यासाठी दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) कुटुंब किंवा वार्षिक उत्पन्न मर्यादेच्या निकषात बसणे गरजेचे आहे.
- मुलीचे नाव बाल संगोपन केंद्र/अंगणवाडीत नोंदवलेले असणे बंधनकारक आहे.
४. अंगणवाडी सेवा (महिला व बाल विकास विभाग)
शहरी तसेच ग्रामीण भागातील लहान मुलींच्या संगोपनासाठी, त्यांच्या सुरुवातीच्या ६ वर्षांतील शारीरिक व मानसिक विकासासाठी अंगणवाडी केंद्र हे मुख्य केंद्र म्हणून कार्य करते. या योजनेद्वारे मुलींना जन्मापासूनच विविध सेवा पुरवल्या जातात.
- मिळणाऱ्या मुख्य सेवा व सुविधा:
- पूरक पोषण आहार (Supplementary Nutrition): लहान मुलींमधील कुपोषण आणि ॲनिमिया (रक्तक्षय) रोखण्यासाठी अंगणवाडीत गरम शिजवलेला आहार, अंडी, दूध आणि घरी नेण्यासाठीचा पोषण आहार (Take Home Ration) मोफत दिला जातो.
- पूर्वप्राथमिक शिक्षण (Non-Formal Pre-School Education): ३ ते ६ वर्षे वयोगटातील मुलींना खेळाच्या व मनोरंजनाच्या माध्यमातून प्राथमिक शिक्षणाची तयारी करून घेतली जाते.
- आरोग्य तपासणी व लसीकरण: मुलींचे वेळेवर बीसीजी, पोलिओ, पेंटाव्हॅलंट, एमएमआर यांसारखे लसीकरण केले जाते. तसेच दरमहा मुलींची उंची व वजन मोजून त्यांच्या वाढीवर बारकाईने लक्ष ठेवले जाते.
- आरोग्य व पोषण शिक्षण: मुलींच्या मातांना योग्य संगोपन, स्तनपान आणि आहाराविषयी तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन दिले जाते.
योजनांचा लाभ घेण्यासाठी लागणारी आवश्यक कागदपत्रे (Documents List)
या चारही सरकारी योजनांचा अर्ज करताना किंवा नोंदणी करताना पालकांकडे खालील कागदपत्रे असणे आवश्यक आहे:
- मुलीचे जन्म प्रमाणपत्र (Birth Certificate)
- पालकांचे आधार कार्ड (आई आणि वडील दोघांचे)
- रेशन कार्ड (पिवळे किंवा केशरी रेशन कार्ड)
- रहिवासी दाखला (महाराष्ट्र राज्याचा)
- उत्पन्नाचा दाखला (तहसीलदारांचा अधिकृत दाखला)
- बँक पासबुकची छायाप्रत (मुलीच्या नावे किंवा आईसोबतचे संयुक्त खाते)
- पासपोर्ट साईज फोटो (मुलीचे आणि पालकांचे)
- कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया प्रमाणपत्र (माझी कन्या भाग्यश्री योजनेसाठी)
अर्ज कसा करावा? (Application Process)
- स्थानिक अंगणवाडी केंद्राशी संपर्क: सर्वप्रथम तुमच्या गावातील किंवा परिसरातील अंगणवाडी सेविकेशी संपर्क साधा. बहुतेक योजनांचे प्राथमिक अर्ज अंगणवाडी केंद्रामधूनच भरून घेतले जातात.
- अर्ज फॉर्म भरणे: तुम्हाला ज्या योजनेचा लाभ घ्यायचा आहे (उदा. लेक लाडकी किंवा माझी कन्या भाग्यश्री), त्याचा छापील अर्ज अंगणवाडी किंवा ग्रामपंचायतमधून प्राप्त करून पूर्ण भरा.
- कागदपत्रे जोडणे: अर्जासोबत वरील सर्व आवश्यक कागदपत्रांच्या साक्षांकित प्रती (Attested Copies) जोडा.
- अर्जाची छाननी व मंजुरी: भरलेला अर्ज बाल विकास प्रकल्प अधिकारी (CDPO) किंवा संबंधित तहसील कार्यालयात सादर केला जातो. छाननी पूर्ण झाल्यानंतर पात्र लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात थेट लाभ हस्तांतरित (DBT) केला जातो.
- सुकन्या समृद्धी योजनेसाठी: हे खाते उघडण्यासाठी थेट जवळच्या टपाल कार्यालयात (Post Office) किंवा राष्ट्रीयकृत बँकेत जाऊन ‘SSY Form’ भरून आधार कार्ड व जन्म दाखल्यासह खाते उघडावे.
निष्कर्ष
“मुलगी वाचवा, मुलगी शिकवा” या केवळ घोषणा न राहता प्रत्यक्ष कृतीत आणण्यासाठी केंद्र व राज्य शासनाच्या या ४ योजना अत्यंत प्रभावी ठरत आहेत. मुलगी जन्माला आल्यावर तिच्या शिक्षणाचा आणि भविष्याचा खर्च कसा करायचा, या चिंतेत असलेल्या प्रत्येक पालकासाठी या योजना एक वरदान आहेत. आजच या योजनांची माहिती घेऊन वेळेत अर्ज करा आणि मुलीचे भविष्य सुरक्षित करा.
हे देखील वाचा: जेष्ठ नागरिक कार्ड असे काढा ऑनलाईन, मिळतील अनेक लाभ